Young Şema Ölçeği’ni doldurup sonucu aldığınızda elinizde bir dizi alt boyut puanı olur; ancak o puanların neyi anlattığı, neyi anlatmadığından daha az bellidir. Bu yazı şema testi sonucunu bir cevap olarak değil, görüşmeyi yapılandıran bir başlangıç haritası olarak okumayı anlatıyor. Puan, belirli ifadelerin size şu anda ne kadar tanıdık geldiğini gösterir; tanı koymaz, kişiliğinizi tanımlamaz ve aynı puanı alan iki kişinin aynı terapiye ihtiyaç duyduğunu söylemez.

Yazının dayandığı bulgular kısaca şöyle: Türkçe kısa formun 90 maddesi 1 ile 6 arasında puanlanır ve 14 alt boyutta toplanır; bu yüzden bazı alt boyutlar iki şemayı tek başlıkta birleştirir. 50 kişilik bir deneyde üzgün duygudurum uyandırıldıktan sonra Duygusal Yoksunluk ve Kusurluluk puanları, neşeli duygudurumdan sonra ise Ayrıcalıklılık puanı yükselmiştir. Tekrarlanan uygulamalarda alt boyutların sıralaması korunurken ortalama puanlar sistematik biçimde düşmüştür. 1.054 yetişkinle yapılan bir çalışmada şemalar dört üst alanda örgütlenmiş ve bu alanlar çocukluk deneyimleri ile yetişkinlikteki kırılgan çocuk durumu arasındaki bağı açıklamıştır.

Aşağıda önce ölçeğin neyi ölçtüğü, ardından puanın sınırları, aynı puanın üç farklı yaşamda nasıl görünebildiği, ruh hâlinin sonuca etkisi, düşük puanın yanıltıcı olduğu durumlar ve sonucun görüşmede nasıl kullanıldığı ele alınıyor. Testi henüz doldurmadıysanız önce bu yazıyı okumak, sonucu daha doğru yorumlamanıza yardımcı olur.

Şema testi nedir ve tam olarak neyi ölçer?

Young Şema Testi olarak da bilinen şema testi, kişinin kendisi, ilişkileri ve temel duygusal ihtiyaçları hakkındaki köklü inançlarını ne ölçüde benimsediğini soran bir öz bildirim aracıdır; resmî adı Young Şema Ölçeği’dir. Türkiye’de yaygın kullanılan kısa formun üçüncü sürümü 90 maddeden oluşur; her madde 1 (“benim için tamamıyla yanlış”) ile 6 (“beni mükemmel şekilde tanımlıyor”) arasında puanlanır.

Testin neye benzediğini görmek için birkaç madde ve yanıt seçeneklerine bakmak yeterlidir. Aşağıdaki örnekte yanıtlar temsilîdir; kendi yanıtlarınız elbette farklı olacaktır.

Örnek madde Ait olduğu alt boyut Temsilî yanıt
Beni terk edeceklerinden korktuğum için yakın olduğum insanların peşini bırakmam. Terk Edilme 5 · Benim için çoğunlukla doğru
Gerçek beni tanırlarsa beğendiğim hiç kimse bana yakın olmak istemez. Kusurluluk 2 · Benim için büyük ölçüde yanlış
Yaptığım çoğu şeyde en iyi olmalıyım; ikinci olmayı kabullenemem. Yüksek Standartlar 6 · Beni mükemmel şekilde tanımlıyor
Genellikle yakınlarıma ilgi gösteren ve bakan ben olurum. Kendini Feda 4 · Benim için orta derecede doğru

Her madde tek başına değil, aynı alt boyuttaki diğer maddelerle birlikte puanlanır; bir alt boyutta 3 ile 9 arasında madde bulunur.

Ölçeğin ölçtüğü şey davranış değil, inancın öznel tanıdıklığıdır. “İnsanların beni terk edeceğinden korkarım” maddesine 6 vermeniz, terk edildiğinizi değil, bu cümlenin size bugün çok tanıdık geldiğini kaydeder. Bu ayrım yazının geri kalanının temelidir; bireysel terapi görüşmelerinde ölçeğe bakarken ilk hatırladığım şey de budur.

Türkçe uyarlamada bir ayrıntı daha vardır. Şema terapi modeli 18 temel şema tanımlar; ancak Soygüt, Karaosmanoğlu ve Çakır’ın 2009 tarihli psikometrik çalışmasında Türkçe formun 90 maddesi 14 alt boyutta toplanmıştır. Bu nedenle sonuç dökümünde “Sosyal İzolasyon/Güvensizlik” veya “İç içe Geçme/Bağımlılık” gibi iki şemayı tek başlıkta birleştiren alt boyutlar görürsünüz. Bu bir hata değildir; Türkçe örneklemde bu maddelerin birlikte hareket ettiğinin bulgusudur. Fakat aynı zamanda şu anlama gelir: Bir alt boyut puanı, modeldeki tek bir şemayla birebir eşleşmeyebilir.

Şema testinden çıkan puan ne anlatır?

Şema puanı üç şeyi anlatır: hangi ifade kümelerinin size yoğun biçimde tanıdık geldiğini, bu kümelerin birbirine göre sıralamasını ve tek tek hangi maddelere en yüksek puanı verdiğinizi. Klinik açıdan en bilgilendirici olan çoğu zaman üçüncüsüdür. Young, Klosko ve Weishaar, Şema Terapi kitabında uygulamada alt ölçek toplamlarından çok 5 veya 6 olarak işaretlenen tek tek maddelere bakılmasını önerir; çünkü toplam puan, dört “orta derecede doğru” yanıtı ile iki “beni mükemmel tanımlıyor” yanıtını aynı sayıya indirgeyebilir.

Puanlama anahtarı bulunan her alt boyut için ham puan ve yüzde, Young Şema Ölçeği’ni doldurup gönderdiğinizde hesaplanır; ayrıntılı yanıt dökümü bana, sonuç özeti ise yazdığınız e-posta adresine gelir. Özeti aldığınızda aşağıdaki tabloyu yanınızda tutmanız yararlı olabilir.

Şema puanı bunu söyler Şema puanı bunu söylemez
Hangi inanç kümelerinin şu anda size tanıdık geldiğini Bu inançların doğru olup olmadığını
Alt boyutların birbirine göre yoğunluk sırasını Hangi alt boyutun “en önemli sorun” olduğunu
Görüşmede hangi konulardan başlanabileceğini Terapiye ihtiyacınız olup olmadığını
Kendinizi nasıl anlattığınızı Başkalarının sizi nasıl deneyimlediğini
Bugünkü bir kesiti Kalıcı bir kişilik yapısını

Tablonun sağ sütunu ihmal edilebilir bir ayrıntı değildir. Sonucun yanlış okunması, çoğu zaman sol sütundaki bilgiyi sağ sütundaki bir iddiaya dönüştürmekten kaynaklanır.

Yüksek şema puanı bir tanı mıdır?

Hayır. Yüksek şema puanı psikiyatrik bir tanı değildir ve hiçbir öz bildirim ölçeği tek başına tanı koyamaz. Tanı; belirtilerin süresi, işlev kaybı, yaşam öyküsü, risk değerlendirmesi ve klinik görüşme ile birlikte, yetkili bir ruh sağlığı uzmanı tarafından değerlendirilir. Psikolog tanı koymaz; ölçek de koymaz.

Araştırma bulguları bu uyarıyı destekler. Rijkeboer ve meslektaşlarının 2005 tarihli Hollanda çalışmasında ölçek klinik ve klinik olmayan grupları yüksek duyarlılıkla ayırt etmiştir; ancak aynı çalışma, şema maddelerinin klinik olmayan katılımcılar tarafından da işaretlendiğini gösterir. Soygüt ve meslektaşlarının Türkçe uyarlamasında klinik ve normal gruplar arasındaki fark bazı şemalarda anlamlı çıkmış, bazılarında çıkmamıştır. Başka bir deyişle, şemalar yalnız “hastalarda” bulunan yapılar değildir; herkeste farklı yoğunluklarda vardır ve bir sınırı geçince hastalığa dönüşen bir eşik puanı yoktur.

Bu yüzden “terk edilme puanım yüzde 80 çıktı, demek ki bende kişilik bozukluğu var” çıkarımı geçersizdir. Doğru soru şudur: Bu ifadeler size bu kadar tanıdık geliyorsa, hayatınızın hangi alanında, kiminle ve hangi anlarda etkinleşiyor? Bu sorunun cevabı ölçekte değil, görüşmededir.

Aynı puanı alan iki kişi neden tamamen farklı olabilir?

Aynı puanı alan iki kişi farklı olabilir; çünkü ölçek şemanın yoğunluğunu kaydeder, kişinin şemayla ne yaptığını kaydetmez. Şema terapide aynı şemaya üç farklı baş etme biçimiyle yanıt verilebilir: şemaya teslim olmak, şemadan kaçınmak ve şemanın tersini kanıtlamaya çalışmak. Üçü de ölçekte benzer puan üretebilir; hayatta ise birbirine zıt görünür.

Klinik gözlemden genellenmiş, hiçbir gerçek kişiye ait olmayan üç örnek düşünün. Üçünde de Terk Edilme alt boyutu 30 üzerinden 26 puan çıksın.

  • Birinci kişi, ilişki yakınlaştıkça partnerini sınamaya başlar: mesajlara geç cevap verildiğinde sorgular, sık güvence ister. Karşı tarafın bunalıp uzaklaşması şemayı doğrular. Bu, şemaya teslim olma örüntüsüdür.
  • İkinci kişi, hiç yakınlaşmaz. İlişkiler belirli bir derinliğe geldiğinde kendisi bitirir ya da duygusal olarak geri çekilir; dışarıdan bağımsız ve rahat görünür. Bu, kaçınma örüntüsüdür.
  • Üçüncü kişi, ilişkide kontrolü elinde tutarak terk edilmeyi imkânsız kılmaya çalışır: planları o yapar, partnerin sosyal çevresini daraltır, kıskançlığı sevgi olarak sunar. Bu, aşırı telafi örüntüsüdür.

Üçünün tetikleyicileri, ilişkilerdeki görünümleri ve terapi hedefleri farklıdır. Birincisiyle güvence arama davranışının döngüsü, ikincisiyle yakınlıkta kalabilme, üçüncüsüyle kontrolün altındaki korku çalışılır. Ölçek üçüne de aynı sayıyı verir. Terapist için puan bir hipotezdir; hangi örüntünün devrede olduğunu görüşme belirler. Bu üç baş etme biçiminin nasıl geliştiği erken dönem uyumsuz şemalar yazısında ayrıntılı anlatılmıştır.

Bu noktada ilişkisel bir perspektif de önemlidir. Çiftlerden biri test sonucunu öğrenip diğerine “sen zaten terk edilme şemalısın” dediğinde, puan bir anlama aracı olmaktan çıkar, tartışma silahına dönüşür. Şema dili kişiyi etiketlemek için değil, döngüyü birlikte görmek için vardır. İlişki ve iletişim sorunları üzerine çalışırken bu ayrım özellikle korunur.

Ruh hâliniz test sonucunu değiştirir mi?

Evet, değiştirir. Stopa ve Waters’ın 2005 tarihli deneysel çalışmasında katılımcılar ölçeği üç ayrı koşulda doldurdu: nötr ruh hâlinde, üzgün duygudurum uyandırıldıktan sonra ve neşeli duygudurum uyandırıldıktan sonra. Üzgün duygudurumdan sonra Duygusal Yoksunluk ve Kusurluluk puanları yükseldi; neşeli duygudurumdan sonra ise Ayrıcalıklılık puanı arttı. Yani aynı kişi, aynı maddelere, birkaç gün arayla farklı cevaplar verebilir.

Rijkeboer ve meslektaşlarının çalışması ikinci bir etkiyi gösterir: Katılımcıların alt boyutlar arasındaki sıralaması zamanla korunmuş, ancak ortalama puanlar tekrarlanan uygulamalarda sistematik biçimde düşmüştür. Araştırmacılar bunu geçici hata payına bağlar. Bu bulgunun pratik sonucu açıktır: İki puan arasındaki birkaç puanlık fark, çoğu zaman gerçek bir değişimden çok ölçüm gürültüsüdür.

Bu iki bulgu birlikte okunduğunda şu öneri ortaya çıkar. Testi bir ayrılığın, ağır bir tartışmanın veya uykusuz bir gecenin hemen ardından doldurursanız, sonuç o günün duygusunu olduğundan daha kalıcı gösterebilir. Tersine, her şeyin yolunda gittiği bir dönemde doldurulan test bazı örüntüleri olduğundan hafif gösterebilir. Bu durum ölçeği değersiz kılmaz; sonucun bir kesit olduğunu hatırlatır. Klinik görüşmede “bu maddeyi işaretlerken aklınıza hangi an geldi?” sorusunun bu kadar sık sorulmasının nedeni de budur.

Düşük şema puanı şemanın olmadığını kanıtlar mı?

Hayır. Düşük puan, ilgili ifadelerin size şu anda tanıdık gelmediğini gösterir; örüntünün bulunmadığını kanıtlamaz. Bunun üç yaygın nedeni vardır ve üçü de klinik olarak anlamlıdır.

Birincisi, kaçınma ve aşırı telafi. Şemanın acısıyla temas etmemek için hayatını buna göre düzenlemiş bir kişi, maddeleri okuduğunda “bu beni tanımlamıyor” diye hissedebilir; çünkü şema etkinleşmeyecek biçimde yaşıyordur. Yıllardır kimseye yakınlaşmayan birinin Terk Edilme puanı düşük çıkabilir. Şema yoktur demek yerine, şema hiç sınanmıyor demek daha doğru olur.

İkincisi, duygulardan kopukluk. Şema modları içinde “kopuk korungan” olarak adlandırılan durumda kişi duygusal deneyimden uzaklaşır; ölçeği dolduran taraf, duyguyu hissetmeyen taraftır. Böyle profillerde neredeyse tüm alt boyutlar düşük çıkar ve tablo düz görünür. Düz bir profil, “her şey yolunda” demek olabilir; ama bazen “hiçbir şeye dokunulmuyor” demektir. Bu ayrımı yapmak için Şema Mod Envanteri gibi anlık durumları soran bir araç ve görüşme gerekir.

Üçüncüsü, kendini olumlu gösterme eğilimi. Özellikle yüksek standartlar ve onay arayışı güçlü kişiler, “zayıflık” gibi algıladıkları maddeleri düşük puanlayabilir. Bu bilinçli bir yanıltma değildir; şemanın ta kendisidir ve ölçeğe yansımıştır.

Bu nedenle bir alt boyutun sıfıra yakın çıkması, kimi zaman yüksek çıkmasından daha fazla soru doğurur. Görüşmede her iki uç da merakla ele alınır.

Şema puanını kimliğinize dönüştürmek neden risklidir?

Şema puanını kimliğe dönüştürmek risklidir; çünkü “bende kusurluluk şeması var” cümlesi hızla “ben kusurluyum” cümlesine kayar ve şema, kendi kanıtını üretmeye başlar. Oysa modelin kendisi bunun tersini söyler. Bach, Lockwood ve Young’ın 2018 tarihli çalışması, 658’i klinik 391’i klinik olmayan 1.054 yetişkinde şemaların dört üst alanda örgütlendiğini ve bu alanların, çocuklukta karşılanmayan ihtiyaçlar ile yetişkinlikteki “kırılgan çocuk” duygu durumu arasındaki bağı açıkladığını gösterir. Buradaki kritik kelime “durum”dur. Şema, belirli koşullarda etkinleşen bir yapıdır; kişinin bütünü değildir.

Pratikte bu, dil değişikliği gerektirir. “Terk edilme şemasıyım” yerine “terk edilme şemam şu anlarda etkinleşiyor” demek yalnız daha doğru değil, aynı zamanda daha işlevseldir: İlk cümle değiştirilemez bir kimlik tarif eder, ikincisi gözlemlenebilir ve müdahale edilebilir bir süreç. Şema terapinin hedefi de şemayı silmek değil, etkinleştiğinde daha erken fark etmek ve farklı yanıt verebilmektir; bu hedefin bütünü şema terapi yaklaşımı sayfasında anlatılmıştır.

Aynı risk ebeveynler için de geçerlidir. Test sonucunu okuyup çocukluğunuzdaki tek bir kişiyi tek sorumlu ilan etmek, modelin öngördüğünden daha basit bir hikâyedir. Mizaç, akranlar, okul, kayıplar ve kültürel beklentiler de şemalara katkıda bulunur; ölçek bunların hiçbirini ayrıştırmaz.

Test sonucu klinik görüşmeye nasıl taşınır?

Test sonucu görüşmeye bir hipotez listesi olarak taşınır; karar listesi olarak değil. Ölçeği doldurduğunuzda ayrıntılı yanıt dökümü bana, sonuç özeti ise size e-postayla ulaşır. Görüşmede bu döküm; başvuru nedeniniz, yaşam öykünüz, güncel ilişkileriniz, güçlü yanlarınız ve hedeflerinizle birlikte ele alınır. Puan tek başına hiçbir kararı belirlemez.

Bir sonucun görüşmede nasıl kullanıldığını somutlaştırmak için tipik sıra şöyledir:

  • Yüksek maddelerden somut anlara gidilir. “Bu maddeye 6 verdiniz; son zamanlarda bunu en güçlü hissettiğiniz an hangisiydi?” Soyut inanç, yaşanmış bir sahneye bağlanır.
  • Baş etme biçimi araştırılır. Aynı puanın teslim olma, kaçınma veya aşırı telafi ile mi sürdürüldüğü anlaşılmaya çalışılır. Terapi planını puan değil, bu cevap şekillendirir.
  • Düşük ve düz alanlar da sorulur. Hiç işaretlenmeyen bir alt boyut, kaçınılan bir alan olabilir.
  • Sonuç, öyküyle karşılaştırılır. Ölçekte yüksek çıkmayan ama anlatıda tekrar eden bir örüntü varsa anlatı önceliklidir.
  • Harita birlikte yazılır. Ortaya çıkan şema ve mod haritası danışanın kendi diliyle ifade edilir ve yeni bilgi geldikçe güncellenir.

Bu akış bireysel terapi görüşmelerinde ilk oturumların önemli bir bölümünü oluşturabilir. Testin işlevi görüşmeyi kısaltmak değil, görüşmenin nereden başlayacağını göstermektir. Testi doldurmamış olmak terapiye başlamanın önünde bir engel değildir; birçok danışan ölçeği hiç doldurmadan da aynı haritaya görüşme içinde ulaşır.

Şema testini çözmeden önce ve sonra nelere dikkat etmeli?

Testi çözmeden önce üç koşula dikkat etmek sonucu daha güvenilir kılar: görece sakin bir zaman dilimi, bölünmeden ayrılabilecek yaklaşık 25 dakika ve maddeleri son bir haftaya göre değil genel yaşamınıza göre yanıtlama niyeti. Yorulduğunuzda ara vermek, maddeleri “olmam gereken” değil “olduğum” hâlimle okumak ve iki seçenek arasında kaldığınızda ilk tepkinizi işaretlemek de yardımcı olur.

Testi çözdükten sonra şu adımlar sonucu anlamlı kılar:

  • En yüksek puan verdiğiniz üç maddeyi not edin ve her biri için yaşanmış tek bir an bulmaya çalışın. An bulamıyorsanız, bu da görüşmede konuşulacak bir bilgidir.
  • Alt boyutların adlarını kendi hayatınızdaki örneklerle anlamaya çalışın, sosyal medyada okuduğunuz tanımlarla değil. Aynı ad farklı kişilerde farklı görünür.
  • Sonucu partnerinize, ailenize veya çocuğunuza bir etiket olarak sunmaktan kaçının. Paylaşacaksanız puanı değil, sizde uyandırdığı soruyu paylaşın.
  • Birkaç hafta sonra tekrar çözdüğünüzde küçük farklara anlam yüklemeyin; yukarıda anlatılan geçici hata payı bu farkların çoğunu açıklar.

Testi çözmemeniz gereken bir durum da vardır. Yoğun bir kriz içindeyseniz veya kendinize zarar verme düşünceleri varsa öz bildirim ölçeği doğru araç değildir; önce bir uzmanla görüşmek gerekir.

Şema testi hakkında en çok neler merak ediliyor?

Şema testi ücretli mi?

Young Şema Ölçeği’ni doldurmak ücretsizdir. Formun doldurulması klinik değerlendirme veya randevu anlamına gelmez.

Şema testi kaç dakika sürer?

90 madde çoğu kişi için 20 ile 30 dakika arasında tamamlanır. Hızlı bitirmek bir hedef değildir; maddeleri düşünmeden işaretlemek, sonucu düşündüğünüzden daha az güvenilir kılar.

Testi çözmeden terapiye başlanabilir mi?

Evet. Ölçek terapiye giriş şartı değildir. Görüşmede uygun görülürse önerilebilir; birçok durumda şema ve mod haritası ölçek olmadan, yalnız görüşme verisiyle oluşturulur.

Şema testi ergenlere uygulanabilir mi?

Burada kullanılan form, yetişkinler için hazırlanmış Young Şema Ölçeği kısa formudur. Ergenlerde şema değerlendirmesi gelişim dönemine göre uyarlanır ve ebeveyn ya da yasal temsilci onamı gerektirir; bu yaş grubunda ölçek tek başına kullanılmaz.

Puanım zamanla değişir mi?

Değişebilir. Ruh hâli, yaşam olayları ve tekrarlanan uygulamalar puanı etkiler; terapi süreci de şemaların yoğunluğunu azaltabilir. Değişimi izlemek için tek bir puan karşılaştırması yerine görüşmedeki gözlemler birlikte kullanılır.

Sonuç özetinde hangi bilgiler yer alır?

Özet, puanlama anahtarı bulunan alt boyutların ham puanını ve yüzdesini içerir; madde madde yanıtlarınız özette bulunmaz. Ayrıntılı döküm yalnız kliniğe iletilir ve görüşmede birlikte ele alınır.

Şema testi sonucu nasıl okunmalı?

Şema testi sonucu, bir cevap gibi değil, iyi sorulmuş bir soru listesi gibi okunmalıdır. Puan size hangi inançların bugün tanıdık geldiğini söyler; bu inançların nereden geldiğini, hangi anlarda etkinleştiğini, onlarla nasıl baş ettiğinizi ve neyi değiştirmek istediğinizi söylemez. Bu boşluklar bir eksiklik değil, görüşmenin konusudur.

Sonucunuzu bir uzmanla birlikte değerlendirmek isterseniz, yüz yüze veya online görüşme için randevu oluşturabilirsiniz. Randevu formunda sağlık bilgisi istenmez; test sonucunuzu görüşmeye getirmeniz yeterlidir.

Bu yazıda hangi kaynaklardan yararlanıldı?

Soygüt, G., Karaosmanoğlu, A. ve Çakır, Z. (2009). Erken dönem uyumsuz şemaların değerlendirilmesi: Young Şema Ölçeği Kısa Form-3’ün psikometrik özelliklerine ilişkin bir inceleme. Türk Psikiyatri Dergisi, 20(1), 75-84.

Stopa, L. ve Waters, A. (2005). The effect of mood on responses to the Young Schema Questionnaire: Short form. Psychology and Psychotherapy, 78(1), 45-57.

Rijkeboer, M. M., van den Bergh, H. ve van den Bout, J. (2005). Stability and discriminative power of the Young Schema-Questionnaire in a Dutch clinical versus non-clinical population. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 36(2), 129-144.

Bach, B., Lockwood, G. ve Young, J. E. (2018). A new look at the schema therapy model: Organization and role of early maladaptive schemas. Cognitive Behaviour Therapy, 47(4), 328-349.

Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.