EMDR Terapisi Nedir ve Nasıl Uygulanır?

Uygunluk

EMDR hangi durumlarda düşünülür, hangi durumda öncelik değişir?

EMDR özellikle travmatik yaşantılar sonrasında yeniden yaşantılama, kaçınma, sürekli tetikte olma, yoğun suçluluk veya olumsuz kendilik inançları gibi belirtiler sürdüğünde değerlendirilir. Bir kaza, afet, şiddet yaşantısı ya da kayıp olayından sonra zorlanmak tek başına TSSB tanısı anlamına gelmez. Belirtilerin süresi, işlevsellik, güncel tehdit ve kişinin hedefleri birlikte değerlendirilir.

Yas, panik veya ilişki güçlüğü yaşayan herkesin ihtiyacı aynı değildir. Örneğin kaybın acısını yaşamak ile kayıp anına ait travmatik görüntülerin tekrar tekrar zihne gelmesi farklı çalışma odakları doğurabilir. EMDR önerisi bir belirti listesine değil, başvuruya özgü açıklamaya dayanmalıdır. Aktif güvenlik tehdidi veya akut kriz varsa önce güvenlik ve uygun sağlık hizmetine erişim ele alınır.

Kaynak:NICE: Travma sonrası stres bozukluğunda değerlendirme ve EMDR önerileri

Süreç haritası

EMDR terapisinin sekiz aşaması nasıl ilerler?

Sekiz aşama, sekiz seans anlamına gelmez. Bazı aşamalara tekrar dönülür; hazırlık ve değerlendirme gerektiği kadar sürer. Hedef yalnızca geçmiş anı değildir: bugünkü tetikleyiciler ve gelecekte karşılaşılabilecek durumlar da planın parçası olabilir.

Kaynak:NHS: EMDR'nin aşamalı uygulanışı

Kanıt ve sınırlar

EMDR terapisi etkili midir; hangi sonuçlar beklenebilir?

EMDR, TSSB için araştırılmış travma odaklı psikoterapilerden biridir. NICE belirli yetişkin gruplarında EMDR'yi önerir; Dünya Sağlık Örgütü de yetişkin TSSB'sinde değerlendirilmesi gereken seçenekler arasında sayar. ABD Ulusal TSSB Merkezi'nin özetlediği araştırmalarda TSSB belirtileri ve tanı kaybı açısından yarar bulunmuştur. Ancak çalışmaların niteliği ve karşılaştırılan yöntemler farklıdır; EMDR'nin bütün diğer travma odaklı terapilerden üstün olduğu sonucuna varılamaz.

İlerleme yalnızca anıyı düşünürken hissedilen sıkıntı puanıyla ölçülmez. Uyku, kaçınma, günlük işlev, ilişkiler, tetiklenme sonrasında toparlanma ve danışanın kendi hedefleri de gözden geçirilir. Hiçbir yöntem herkes için aynı sonucu vermez; yeterli ilerleme görülmüyorsa hedef, güvenlik, çalışma ilişkisi, eşlik eden güçlükler veya yöntem yeniden değerlendirilir.

Kaynak:ABD Ulusal TSSB Merkezi: EMDR kanıtı ve klinik uygulama

İşlemleme anı

Bir EMDR seansında göz hareketleri ve diğer uyaranlar ne işe yarar?

Danışan seçilen anıyı kısa süreliğine aklında tutarken terapistin yönlendirmesiyle sağa-sola göz hareketi, dönüşümlü dokunuş veya ses izleyebilir. Bu işlem hipnoz, hafıza silme ya da kişinin kontrolünü elinden alma değildir. Gözle izleme zorunlu tek seçenek değildir; görme veya başka ihtiyaçlara göre dokunma ya da ses tercih edilebilir.

EMDR, yalnızca cihazla göz hareketi yaptırmak değildir. Çift yönlü uyaranın etkisini tam olarak hangi mekanizmanın açıkladığı ve tek başına ne kadar katkı sağladığı araştırma konusudur. Değerlendirme, terapötik ilişki, anıya odaklanma, duygu düzenleme ve yeniden anlamlandırma da protokolün parçalarıdır; bir cihaz satın almak profesyonel psikoterapi yerine geçmez.

Kaynak:ABD Ulusal TSSB Merkezi: Çift yönlü uyaran ve mekanizma tartışması

Hedef seçimi

EMDR'de hangi anı ve hangi belirtiler birlikte ele alınır?

Bir hedef anı seçilirken yalnızca 'en kötü sahne' aranmaz. Görüntü, o ana bağlanan 'güvende değilim' gibi inanç, bugün hissedilen duygu, beden duyumu ve sıkıntının düzeyi birlikte değerlendirilir. Bu ölçümler tanı veya başarı notu değildir; seans içindeki değişimi konuşmayı kolaylaştırır.

Geçmişteki olay, bugün onu hatırlatan durumlar ve gelecekte benzer bir tetikleyiciye nasıl yanıt verileceği birbirine bağlanabilir. Örneğin bir trafik kazası sonrası yalnız kazanın görüntüsü değil, otomobile binince gelen tehdit hissi ve yeniden yolculuk yapma hedefi de planın parçaları olabilir. Örnek bir tedavi reçetesi değildir; her hedef danışanın öyküsüne göre belirlenir.

Model ve tarihçe

EMDR'yi kim geliştirdi; uyumsal bilgi işleme modeli ne açıklar?

EMDR, psikolog Francine Shapiro tarafından 1980'lerin sonunda geliştirildi. Yaklaşımın uyumsal bilgi işleme modeli, bazı zorlayıcı anıların bugünkü uyaranlarla yoğun sıkıntı halinde yeniden etkinleşebileceğini varsayar. Bu model, hedef seçimi ve geçmiş-bugün-gelecek bağlantısını kurmak için bir klinik çerçevedir; beynin her anıyı tam olarak nasıl sakladığına ilişkin kesin bir ölçüm ya da EMDR'nin bütün etkilerini kanıtlayan açıklama değildir.

Yöntemin işe yarayıp yaramadığı sorusu ile neden işe yarayabileceği sorusu ayrı tutulmalıdır. TSSB'deki klinik sonuçlara yönelik kanıt, çift yönlü uyaranın hangi mekanizmayla etkili olduğu konusundaki belirsizliği ortadan kaldırmaz. Bu ayrım, EMDR'yi ne mucizevi bir hafıza tekniği ne de yalnızca göz hareketi egzersizi olarak görmemeye yardımcı olur.

Kaynak:American Psychological Association: EMDR'nin kökeni ve çalışma modeli

Güvenlik

EMDR terapisinin olası zararları veya yan etkileri nelerdir?

Zorlayıcı anıya odaklanmak seans içinde geçici sıkıntı, ağlama, bedensel gerginlik veya yorgunluk yaratabilir. Bazı kişiler görüşmeler arasında yeni duygu, çağrışım veya rüyalar fark edebilir. Bunlar otomatik olarak ilerleme işareti de zarar kanıtı da değildir; yoğunluğu, süresi ve günlük yaşama etkisi psikologla konuşulmalıdır.

Hazırlık ve kapanışın atlanması, kişinin sınırlarına rağmen ısrar edilmesi veya güncel güvenlik risklerinin göz ardı edilmesi çalışma çerçevesini zayıflatır. Danışan herhangi bir anda mola isteme ve önerilen tekniğe katılmama hakkına sahiptir. Zorlanma seanslar arasında belirgin artıyor ya da işlevi bozuyorsa plan sürdürülmeden yeniden değerlendirilir.

Kaynak:ABD Ulusal TSSB Merkezi: EMDR'de beklenen süreç ve riskler

Seans sonrası

EMDR sonrası yorgunluk veya rüyalar olursa ne yapılır?

Bir görüşme sonrasında yorgun hissetmek mümkündür. Mümkünse hemen yoğun bir programa geçmemek, rutin öz bakımı sürdürmek ve üzerinde anlaşılan düzenleme yollarını kullanmak yararlı olabilir. Seanslar arasında ne hissedildiğini not etmek, sonraki görüşmede değerlendirme yapmayı kolaylaştırır; zorlayıcı anılara tek başına yoğunlaşma ödevi değildir.

Kâbus, yoğun tetiklenme, uzun süren uykusuzluk veya kendine zarar düşüncesi ortaya çıkarsa bekleyip 'işlemleniyor' diye yorumlanmamalıdır. Psikologla iletişime geçilmeli; acil güvenlik riski varsa yerel acil yardım kullanılmalıdır.

Kaynak:ABD Ulusal TSSB Merkezi: EMDR sırasında ve sonrasında destek

Süre ve sıklık

EMDR kaç seans sürer ve bir görüşme ne kadar sürer?

Tek bir seans sayısı yoktur. NICE'ın yetişkin TSSB kılavuzunda belirli travma bağlamları için tipik 8-12 seanslık bir protokol yer alır; birden çok travma veya eşlik eden güçlük varsa daha uzun sürebilir. Bu bir kişisel süre taahhüdü değildir. Değerlendirme ve hazırlıkla geçen seanslar da sürecin parçasıdır.

Travma odaklı uygulamalarda 60-90 dakikalık görüşmeler kullanılabilir; her görüşmenin uzunluğu ve sıklığı seçilen protokol ile kişinin koşullarına göre netleştirilir. İlerleme, belirli sayıda seansa ulaşmakla değil, başlangıç hedefleri, belirtiler ve günlük işlev üzerindeki değişimle gözden geçirilir.

Kaynak:NICE: EMDR için seans aralığı ve aşamalı çalışma

Yöntem seçimi

EMDR ile Bilişsel Davranışçı Terapi veya Şema Terapi nasıl ayrılır?

TSSB'de EMDR ve travma odaklı Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) araştırma desteği bulunan seçeneklerdir. EMDR belirli anılarla ve bunların bugün tetiklediği tepkilerle aşamalı çalışır. Travma odaklı BDT de travma ile ilişkili düşünce, anlam ve kaçınma süreçlerini yapılandırılmış yöntemlerle ele alır. Her iki yaklaşımda güvenlik, kişinin tercihi ve uygulayıcının eğitimi önemlidir; 'herkes için daha hızlı yöntem' yoktur.

Şema terapi ise uzun süredir tekrar eden ilişki ve kendilik örüntülerini daha geniş bir formülasyonla ele alabilir. Belli bir travmatik anı ile köklü ilişki örüntüsü birbirine bağlı olsa da aynı hedef değildir. Yöntemler otomatik olarak üst üste eklenmez; hangi sorun için neyin seçildiği danışanla birlikte açıklanır.

Kaynak:Dünya Sağlık Örgütü: Yetişkin TSSB'sinde psikolojik müdahaleler

Kanıt sınırı

EMDR yalnızca travmada mı kullanılır; kaygı ve yas için kanıt nedir?

EMDR ile ilgili yayınlar TSSB dışındaki kaygı, depresif belirtiler ve yas gibi alanlara da uzanır. Fakat bir yöntemin bu alanlarda kullanılması, TSSB için sahip olduğu kanıtın aynısına sahip olduğu anlamına gelmez. Önce 'hangi belirti veya anı hedefleniyor?' sorusu sorulur; kaygının tek nedeni geçmişteki bir olaymış gibi varsayılmaz.

Örneğin yas ve kayıp süreci tek başına hastalık değildir. Travmatik bir kayıp anı sürekli yeniden yaşanıyorsa anı odaklı çalışma gündeme gelebilir; buna karşılık bağın, değişen yaşam rollerinin ve uyumun konuşulması öncelik olabilir. Yöntem adı değil, danışanın yaşadığı güçlüğün niteliği çalışma planını belirler.

Yaş ve format

EMDR çocuklarda veya online görüşmelerde uygulanabilir mi?

Çocuk ve ergenlerde travma sonrası belirtiler için ergen terapisi çerçevesinde gelişim düzeyi, ebeveyn veya yasal temsilci katılımı, gencin gönüllülüğü ve uygun yöntem değerlendirilir. NICE, 7-17 yaş grubunda üç aydan uzun süren TSSB belirtilerinde travma odaklı BDT'yi öncelikli önerir; EMDR'yi bu yönteme yanıt alınamadığında veya genç katılamadığında düşünür. Yetişkin protokolü çocuğa aynen aktarılmaz.

Online EMDR teknik olarak mümkün olabilir; ancak özel alan, kesintisiz bağlantı, kişinin bulunduğu yerde acil destek, dissosiyasyon ve seans sonrası düzenleme kapasitesi değerlendirilmelidir. Online yapılabiliyor olması her danışan ve her aşama için uygun olduğu anlamına gelmez.

Kaynak:NICE: Çocuk ve ergenlerde travma odaklı yöntem seçimi

Gerçekçi beklenti

EMDR anıları siler mi, unutulan anıları geri getirir mi?

Hayır. Hedef, yaşananı unutmak veya olayın gerçekliğini değiştirmek değildir. Anı hatırlanabilir; amaç ona eşlik eden yoğun sıkıntının azalması ve kişinin bugün daha esnek tepki verebilmesidir. EMDR, bastırılmış anıları bulma ya da bir olayın gerçekten yaşanıp yaşanmadığını kanıtlama yöntemi olarak sunulmamalıdır.

Seans sırasında akla gelen imgeler ve çağrışımlar önemli öznel deneyimlerdir; fakat tek başına tarihsel doğrulama sayılmaz. Psikolog, belirsizliği koruyarak danışanın güvenliği ve bugünkü işlevi üzerinde çalışmalıdır.

Uygulayıcı seçimi

EMDR uygulayan klinik psikolog seçerken ne sorulmalı?

Temel mesleki ve klinik eğitim, EMDR eğitiminin kapsamı, süpervizyon, başvuru konusundaki deneyim ve gerektiğinde psikiyatri veya başka sağlık hizmetlerine yönlendirme kapasitesi birlikte değerlendirilmelidir. Sertifika tek başına kişinin size uygun olduğunu göstermez. Uygulayıcı, yöntemi neden önerdiğini ve alternatifleri anlaşılır biçimde açıklayabilmelidir.

İlk temas sırasında travmayı ayrıntılarıyla yazmanız istenmemelidir. Görüşme süresi, iptal koşulları, gizlilik ve sınırları, kayıt alınmaması, olası zorlanmalar ve acil durumda başvurulacak yollar baştan konuşulmalıdır. Süreç boyunca soru sormak veya yöntemi yeniden değerlendirmek danışanın hakkıdır.