“Düşünce kaydı tutuyorum, çarpıtmayı tanıyorum; yine de benzer durumlarda aynı tepkiyi veriyorum.” Bunu yaşayan biri, öğrendiklerinin işe yaramadığı ya da kendisinin yeterince çabalamadığı sonucuna varabilir. Oysa düşünceyi fark etmekle, yoğun bir duygu anında farklı davranabilmek her zaman aynı şey değildir.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ve şema terapi bu noktada nasıl ayrılıyor? BDT güncel düşünce, duygu ve davranış döngülerini çalışırken şema terapi, tekrar eden örüntülerin geçmişte nasıl oluştuğuna ve bugün nasıl sürdüğüne daha fazla odaklanır. Bu yazıda iki yaklaşımın ortak yönlerini, ayrıştıkları noktaları ve araştırmaların henüz yanıtlayamadığı soruları ele alıyorum. Aralarındaki fark, birinin herkes için daha iyi olduğu anlamına gelmez.

Teknikleri bildiğim hâlde neden değişmiyorum?

Bir örnek düşünelim: Yakın olduğunuz biri mesajınıza saatlerce yanıt vermediğinde aklınızdan “Benden uzaklaşıyor” geçiyor. Bunun kesin bir kanıt olmadığını biliyor olabilirsiniz; yine de kaygı yükselebilir ve art arda mesaj atabilirsiniz. Düşünce kaydı bu yorumu incelemeye yardımcı olur. Bu sırada bedensel tepkiyi, dürtüyü ve davranışın sonucunu da çalışmak gerekebilir.

Duyguyu fark etmekle o duygu yükseldiğinde farklı bir seçim yapabilmek arasında da zaman zaman mesafe olur. Bu, kişinin yeterince çabalamadığı anlamına gelmez. Daha önceki terapi deneyiminde nelerin işe yaradığını ve hangi durumlarda eski tepkinin sürdüğünü anlamak, sonraki adımı belirlemeye yardım eder. Bireysel terapi görüşmelerinde bu ayrım, kişinin ihtiyacını birlikte değerlendirmek için ele alınabilir.

Şema terapi, BDT’nin yetersiz olduğu varsayımından hareket etmez. Jeffrey Young’ın geliştirdiği bu yaklaşım, BDT’nin bilişsel ve davranışsal araçlarını; erken dönem ihtiyaçlar, tekrar eden ilişki örüntüleri ve duygusal yaşantı üzerine çalışmalarla genişletir. Kişinin geçmişini incelemek de tek başına yeterli değildir; bugünkü güçlüklerle bağlantının birlikte kurulması gerekir.

BDT ne yapar ve nerede güçlüdür?

BDT, düşünce, duygu, beden tepkisi ve davranış arasındaki ilişkiyi inceler. Kişiyle birlikte belirlenen hedeflere göre düşünce kayıtları, davranış deneyleri, maruz bırakma ve başka uygulamalar kullanılabilir. Seanslar çoğunlukla yapılandırılmıştır; seanslar arasında yapılan çalışmalar da öğrenilenleri günlük yaşama taşımaya yardımcı olur. BDT, birçok sorun alanında araştırılmış bir psikoterapi yaklaşımıdır.

Belirli bir panik döngüsü, kaçınma davranışı ya da başka bir güçlük kişinin ihtiyacına göre açık hedeflerle ele alınabilir. İlerleme yalnızca konuşulanlarla değil, kişinin günlük yaşamda neler deneyimlediğiyle de değerlendirilir. BDT’nin temel ilkeleri ve uygulamaları Bilişsel Davranışçı Terapi sayfasında daha ayrıntılı anlatılıyor.

Şema terapi BDT’den nerede ayrılır?

İki yaklaşım da düşünce, duygu ve davranışla çalışabilir; aralarındaki ayrım kesin çizgilerden çok vurgu farkıdır. Şema terapi, özellikle uzun süredir tekrar eden ve farklı yaşam alanlarına yayılan örüntüleri anlamaya daha fazla yer verir.

Bilişsel Davranışçı Terapi Şema Terapi
Odak Güncel güçlükleri sürdüren düşünce, duygu ve davranış döngüleri Güncel güçlüklerle bağlantılı tekrar eden örüntüler, şemalar ve modlar
Zaman perspektifi Bugünkü durumlar ve tepkiler Bugünkü örüntüler ile geçmişteki deneyimler arasındaki bağlantı
Terapi ilişkisi İş birliği ve ortak hedef belirleme İş birliğine ek olarak, ilişki içindeki ihtiyaç ve örüntüleri çalışma
Kullanılabilecek teknikler Düşünce kaydı, davranış deneyi, maruz bırakma ve diğer yöntemler Bilişsel ve davranışsal yöntemlere ek olarak imgeleme yeniden yazma, sandalye ve mod çalışmaları
İzlenen ilerleme Belirlenen hedeflere ve belirtilere göre Belirlenen hedefler, belirtiler ve tekrar eden örüntülere göre

Tablodaki farklar her terapide aynı biçimde görülmez. BDT’de temel inançlar, geçmiş deneyimler ve duygular da çalışılabilir; şema terapide ise bugünkü durumlara dönük bilişsel ve davranışsal yöntemlerden yararlanılır. Şema, mod ve baş etme biçimleri kavramları şema terapi sayfasında açıklanıyor.

Bilmek ile hissetmek arasındaki boşluk nasıl kapanır?

Şema terapisinde yaşantısal teknikler, bir düşünceyi yalnızca tartışmak yerine duygu ve anıyla çalışmaya imkân verir. Bunlar arasında imgeleme yeniden yazma, sandalye çalışması ve mod diyalogları bulunur. Kullanım biçimi kişinin ihtiyacına, hazır oluşuna ve terapi hedeflerine göre belirlenir.

İmgeleme yeniden yazmada bir anı güvenli bir çerçevede ele alınır; kişinin o sahnede ihtiyaç duyduğu korunma, sınır veya şefkat imgeleme yoluyla çalışılır. Amaç geçmişi değiştirmek ya da anıyı silmek değildir. Morina, Lancee ve Arntz’ın 2017 tarihli meta-analizi, farklı sorun alanlarında imgeleme yeniden yazmayı inceleyen 19 çalışmayı (363 yetişkin katılımcı) değerlendirmiştir. Çalışmalarda ortalama uygulama 4,5 seanstır. Bulgular umut vericidir; ancak çalışmaların çoğunun tedavi öncesi ve sonrası karşılaştırmalara dayanması ve randomize kontrollü çalışma sayısının sınırlı olması, sonuçları temkinli yorumlamayı gerektirir.

Sandalye çalışması, kişinin farklı duygu ve tepkilerini ayrı sandalyeler üzerinden ifade etmesine ve aralarındaki ilişkiyi incelemesine yardımcı olur. Örneğin kendine yönelttiği sert eleştiriyi dile getirip ardından bu eleştiriye başka bir konumdan yanıt verebilir. Çalışma, kişinin zaten farkında olduğu bir örüntüyü seans içinde daha yakından gözlemlemesini sağlayabilir.

Renner ve meslektaşlarının 2018 tarihli küçük ölçekli çalışmasında kronik depresyon nedeniyle şema terapi alan 20 kişi, terapi boyunca tekrarlanan ölçümlerle izlenmiştir. Temel inançlardaki değişim belirtilerdeki değişimden önce gelmemiş, ikisi aynı dönemde görülmüştür. Kontrol grubu bulunmadığından bu sonuç, değişimin nasıl gerçekleştiğini tek başına açıklamaz; daha geniş araştırmalara ihtiyaç vardır.

Yaşantısal çalışmalar herkes için ya da her seans için uygun olmayabilir. Duygusal olarak yoğunlaşabilecekleri için terapist, kişinin hazır oluşunu ve seans içindeki güvenliğini gözeterek ilerler. Tekniğin amacı ve nasıl uygulanacağı önceden konuşulur; kişi istemediği bir çalışmaya zorlanmamalıdır.

Terapi ilişkisi şema terapide neden bir teknik sayılır?

Terapi ilişkisi her iki yaklaşımda da önemlidir. Şema terapide ayrıca, kişinin ilişki içinde tekrar eden beklenti ve tepkilerini fark etmek için açıkça çalışılır. Sınırlı yeniden ebeveynlik adı verilen uygulamada terapist, mesleki sınırları koruyarak kişinin temel duygusal ihtiyaçlarına duyarlı ve tutarlı bir ilişki sunar.

Örneğin kişi, hata yaptığında eleştirileceğini bekleyebilir. Seans içinde bu beklentiyi ve terapistin gerçek tepkisini birlikte ele almak, kişinin ilişki örüntüsünü gözlemlemesine yardımcı olabilir. Bu yaklaşım terapistin ebeveyn rolü üstlenmesi anlamına gelmez; mesleki sınırlar ve terapötik hedefler korunur.

BDT’de de iş birliği ve güven ilişkisi çalışmanın önemli parçalarıdır. Şema terapi, ilişki içinde ortaya çıkan örüntülere ve kişinin ihtiyaçlarına daha doğrudan odaklanabilir. Terapinin amacı terapiste bağımlılık oluşturmak değil, kişinin kendi yaşamında kullanabileceği yeni tepkiler geliştirmesine yardımcı olmaktır.

Mindfulness şema terapide nerede durur?

Mindfulness, şema terapide kişinin o anda ortaya çıkan düşünce, duygu ve beden tepkilerini yargılamadan fark etmesine yardımcı olabilir. Amaç yalnızca rahatlamak değildir; örneğin bir modun etkinleştiğini fark edip otomatik tepkiyi inceleyebilmek de hedeflenir. Bu farkındalık tek başına değişim sağlamaz, ancak terapi içinde kullanılacak diğer çalışmalara zemin hazırlayabilir.

van Vreeswijk, Broersen ve Schurink’in rehberinde mindfulness, şemalar etkinleştiğinde bedende ve duygularda olanı yargılamadan gözlemleme yollarından biri olarak ele alınır. Bedensel sinyalleri, duyguyu ve dürtüyü fark etmek, tepki vermeden önce durup seçenekleri değerlendirmeye yardımcı olabilir. Şema modları hakkında daha fazla bilgi ilgili yazıda bulunabilir.

Mindfulness, BDT’nin farklı uygulamalarında da kullanılabilir. Bu nedenle iki yaklaşımı “biri kullanır, diğeri kullanmaz” diye ayırmak doğru olmaz. Şema terapide farkındalık, kişinin etkinleşen modunu tanıması ve Sağlıklı Yetişkin modundan nasıl karşılık verebileceğini çalışmasıyla ilişkilendirilebilir. Tek başına mindfulness pratiği, terapi hedeflerinin veya gerekli görülen diğer çalışmaların yerini tutmaz.

Araştırmalar hangisinin daha etkili olduğunu söylüyor mu?

Mevcut araştırmalar, bir yaklaşımın herkes için daha etkili olduğunu göstermiyor. Carter ve meslektaşlarının 2013 tarihli randomize çalışmasında majör depresyon tanısı olan 100 yetişkin, altı ay haftalık ve ardından altı ay aylık görüşmelerle şema terapi ya da BDT almıştır. Temel sonuç ölçümlerinde iki yaklaşım arasında anlamlı fark bulunmamış; yazarlar bulguların başka çalışmalarda tekrarlanması gerektiğini belirtmiştir. Bu sonuç, incelenen katılımcılar ve çalışma koşullarıyla sınırlıdır.

Bu çalışmadan “BDT daha kısa sürer” ya da “şema terapi daha derindir” gibi genel sonuçlar çıkarılamaz. Ayrıca araştırma, burada sözünü ettiğimiz deneyimi yaşayan kişileri ayrı bir grup olarak karşılaştırmamıştır. Taylor, Bee ve Haddock’un 2017 tarihli sistematik derlemesinde incelenen 12 çalışmanın 11’inde şema ve belirtilerde değişim bildirilmiştir. Derleme, çalışmaların yöntemsel sınırlılıklarına dikkat çeker; BDT ile doğrudan bir karşılaştırma yapmaz.

Bu bulgular iki yaklaşımın her durumda eşdeğer olduğunu da kanıtlamaz. Uygun yaklaşım; kişinin belirtileri, hedefleri, tercihleri, önceki deneyimleri ve mevcut araştırmalar birlikte değerlendirilerek belirlenir. Depresif duygudurum yaşayan kişiler için de tek bir yöntemin herkese uygun olduğu varsayılmamalıdır.

Hangi durumda BDT, hangi durumda şema terapi düşünülür?

Tanı, terapi yaklaşımını belirleyen tek unsur değildir. Belirtilerin niteliği ve süresi, kişinin hedefleri ve tercihleri, önceki terapi deneyimi ve güvenlik ihtiyaçları da değerlendirilir. Aşağıdaki örnekler kesin kurallar değil, görüşmede ele alınabilecek noktalardır.

BDT’nin ilk tercih olabileceği durumlar:

  • Belirli ve güncel bir hedef öne çıkıyorsa; örneğin panik döngüsü, belirli bir durumdan kaçınma ya da günlük yaşamı zorlaştıran bir düşünce-davranış örüntüsü.
  • Düşünce ve davranış çalışmaları kişinin hedeflerine katkı sağlıyorsa; süreçte kullanılan yöntemler ve ilerleme birlikte izlenebilir.
  • Kısa ve yapılandırılmış bir çalışma tercih ediliyorsa; zaman, kaynak veya kişisel tercih nedeniyle hedefin net ve sınırlı tutulması isteniyorsa.

Şema terapinin düşünülebileceği durumlar:

  • Aynı örüntü farklı ilişkilerde ve farklı yıllarda tekrar ediyorsa; partner, iş, arkadaşlık değişse de sonuç değişmiyorsa.
  • Teknikler biliniyor ama tetiklenme anında kullanılamıyorsa; bilişsel içgörü var, duygusal tepki aynı hızla geliyorsa.
  • Öz eleştiri, kronik boşluk veya yakınlıkta zorlanma belirtilerin arkasında sürekli bir zemin oluşturuyorsa.
  • Önceki terapi belirtileri hafifletti ancak güçlükler yeniden ortaya çıktıysa; bu durum, tek başına belirli bir açıklamayı kanıtlamaz ama hedeflerin ve sürdürücü etkenlerin yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir.

İki yaklaşım birbirini dışlamaz. Terapi planında farklı yöntemlerden yararlanılabilir; hangi yöntemin, hangi hedef için kullanıldığı ve ilerlemenin nasıl değerlendirileceği kişiyle açıkça konuşulmalıdır.

Şema terapi ile BDT hakkında en çok neler merak ediliyor?

Daha önce BDT aldım; şema terapiye geçmek önceki emeği boşa mı çıkarır?

Hayır. Düşünceleri gözlemleme, davranış deneyleri ve kaçınmayı fark etme gibi öğrenilen beceriler yeni terapi sürecinde de kullanılabilir. Önceki süreçte nelerin işe yaradığı ve hangi güçlüklerin sürdüğü, hedefleri birlikte belirlemeye yardımcı olur.

Şema terapi BDT’den daha uzun sürer mi?

Süre kişiye ve terapi hedeflerine göre değişir; iki yaklaşım için de sabit bir seans sayısı verilemez. Görüşmelerin sıklığı ve süresi, hedefler ve ilerleme düzenli olarak değerlendirilerek planlanır.

İkisi aynı anda uygulanabilir mi?

Bir terapi sürecinde farklı yaklaşımlardan gelen teknikler kullanılabilir; seçim, hedefler ve klinik değerlendirmeyle uyumlu olmalıdır. İki ayrı terapistle eşzamanlı çalışıyorsanız, hedeflerin uyumlu ilerlemesi için koordinasyon gereksinimini terapistlerinizle konuşabilirsiniz. Bilgi paylaşımı için açık rızanız gerekir.

Mindfulness tek başına yeterli olur mu?

Mindfulness, düşünce ve duyguları fark etmeye yardımcı olabilir; ancak tek başına psikoterapi ya da diğer gerekli desteklerin yerini tutmaz. Nasıl kullanılacağı kişinin ihtiyaçlarına ve terapi hedeflerine göre değerlendirilir.

“Teknikleri biliyorum ama değişmiyorum” demek terapiye dirençli olduğum anlamına mı gelir?

Hayır. Bu cümle tek başına terapiye direnç olduğunu göstermez. Hangi yöntemlerin denendiğini, nelerin değiştiğini ve güçlüğün hangi durumlarda sürdüğünü anlamak daha yararlıdır; sonraki adım bu değerlendirmeyle belirlenebilir.

Şema terapi her BDT uygulayıcısı tarafından yapılabilir mi?

Hayır. Şema terapi ayrı eğitim ve süpervizyon gerektiren bir yaklaşımdır. BDT eğitimi iyi bir temel oluşturur; ancak yaşantısal teknikler, mod çalışması ve sınırlı yeniden ebeveynlik ayrıca öğrenilir. Terapist seçerken bu eğitimin kapsamı sorulabilir.

BDT’den şema terapiye geçmek ne anlama gelir?

BDT’den şema terapiye geçiş, önceki çalışmayı silmek anlamına gelmez. Yeni süreçte kişinin öğrendiği beceriler korunabilir; hedeflere göre duygu, geçmiş deneyimler ve tekrar eden ilişki örüntüleri de ele alınabilir. Böyle bir değişikliğin uygun olup olmadığı, kişi ve terapistin önceki deneyimleri ve güncel ihtiyaçları birlikte değerlendirmesiyle netleşir.

Kendi durumunuzda hangi yaklaşımın uygun olduğunu birlikte değerlendirmek isterseniz, yüz yüze veya online görüşme için randevu oluşturabilirsiniz. İlk görüşmede önceki terapi deneyiminiz, neyin işe yaradığı ve nerede tıkanıldığı konuşulur; yöntem kararı bu konuşmadan sonra verilir.

Bu yazıda hangi kaynaklardan yararlanıldı?

Carter, J. D., McIntosh, V. V., Jordan, J., Porter, R. J., Frampton, C. M. ve Joyce, P. R. (2013). Psychotherapy for depression: A randomized clinical trial comparing schema therapy and cognitive behavior therapy. Journal of Affective Disorders, 151(2), 500-505.

Morina, N., Lancee, J. ve Arntz, A. (2017). Imagery rescripting as a clinical intervention for aversive memories: A meta-analysis. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 55, 6-15.

Renner, F., DeRubeis, R., Arntz, A., Peeters, F., Lobbestael, J. ve Huibers, M. J. H. (2018). Exploring mechanisms of change in schema therapy for chronic depression. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 58, 97-105.

Taylor, C. D. J., Bee, P. ve Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90(3), 456-479.

Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.

van Vreeswijk, M., Broersen, J. ve Schurink, G. (2014). Mindfulness and Schema Therapy: A Practical Guide. Wiley-Blackwell.